Thema 1 — Observeren (week 1 & 2)
Wat is onderzoek doen?
Onderzoek
Het verkennen, verklaren of veranderen van de bestaande situatie. Je bedenkt een plan van aanpak, raadpleegt bronnen, verzamelt gegevens, trekt conclusies en levert een bijdrage aan de oplossing (Baarda, 2025).
| Type | Kenmerken | Data |
|---|---|---|
| Kwantitatief | Smalle vraagstelling, vaste richtlijnen, gesloten categorieën | Getallen |
| Kwalitatief | Brede vraagstelling, open en flexibel, inzicht zoeken | Teksten, foto's, verslagen |
| Mixed methods | Combinatie van beide in één onderzoek (niet hetzelfde als triangulatie) | Beide |
Wat is observatieonderzoek?
Definitie
Een onderzoeksmethode gericht op systematische waarneming van gedrag. De onderzoeker verandert de bestaande situatie niet, maar observeert en legt de observaties vast.
- In 't veld of in een experiment
- Direct of indirect (aanwezigheid of beeldmateriaal)
- Verhuld of onverhuld
- Participerend of niet-participerend
- Gestructureerd of niet-gestructureerd
Wanneer kiezen voor observatieonderzoek?
- Je wil antwoord op een 'hoe' of 'wat' vraag over feitelijk gedrag
- Je wil de onderzoeksgroep zo min mogelijk lastigvallen
- Je wil zelf waarnemen hoe het er daadwerkelijk aan toe gaat (niet de politiek correcte beschrijving)
- Je wil kijken wat er gebeurt in de natuurlijke setting
- Je wil zien of mensen echt doen wat ze zeggen dat ze doen
Twee typen uitgelicht
Participerende observatie
De onderzoeker neemt actief deel aan het onderzochte proces of de groep. Meer begrip voor de context, maar groter risico op subjectiviteit.
Niet-participerende observatie
De onderzoeker observeert van buitenaf, zonder deel te nemen. Meer objectief, maar minder diep begrip van de context.
Voordelen en nadelen
| Voordelen | Nadelen |
|---|---|
| Gedrag vaststellen waarvan respondent zich niet bewust is | Alleen regelmatig terugkerend gedrag is geschikt |
| Doet geen beroep op de respondent | Motieven zijn niet te observeren |
| Taal speelt geen rol | Tijdrovend en relatief duur |
| Bij verhuld observeren speelt sociale wenselijkheid geen rol | Toestemming nodig bij niet-anonieme observaties |
| Mogelijkheid om de echte setting te bestuderen | Observator kan onbewust gedrag beïnvloeden of interpreteren vanuit vooroordelen |
Risico's en hoe je ze voorkomt
Subjectiviteit van de onderzoeker (zoek naar eigen gelijk), verkeerd gekozen doelgroep of aanpak, niet-gestandaardiseerde methode, niet-eenduidige observaties (interpretatief i.p.v. observatief).
- Observeer concreet gedrag — geen interpretaties, maar waarnemingen
- Standaardisatie — gebruik een turflijst of scoreformulier als meetprocedure
- Time sampling — observeer alleen tijdens afgebakende perioden
- Event sampling — noteer alles gedurende een specifieke gebeurtenis
- Herhaalbaarheid — opnamen maken of onderzoek herhalen bij dezelfde doelgroep
- Triangulatie — combineer met eerdere onderzoeksmethoden die elkaar valideren
Observeren vs. interpreteren
Operationaliseer altijd vooraf. Bepaal de meetprocedure van tevoren, wees concreet, gebruik geen vage termen ('soms', 'vaak'). Maak het classificeerbaar en objectief. Emoties zijn moeilijk te observeren — observeer het bijbehorende gedrag.
Methoden
Shadowing
Je observeert iemand tijdens een actie om zijn of haar gedrag te bestuderen. Je 'volgt' iemand om data te verzamelen over keuzes, routes, houding en interacties.
Turflijst / scoreformulier
Een gestructureerd formulier waarop je per categorie turfjes zet. Zorgt voor gestandaardiseerde, objectieve dataverzameling.
Stappenplan observeren
1Kies de observatiemethode — Ga je participerend of niet-participerend observeren? Verhuld of onverhuld? Open of gestructureerd?
2Bepaal wat je observeert — Frequentie (hoe vaak?), duur (hoe lang?), kwaliteit en richting van gedrag.
3Ontwikkel het observatieschema — Zorg dat alle categorieën concreet, classificeerbaar en objectief zijn.
4Voer de observatie uit — Leg vast via opnamen, veldnotities (bierviltjemethode) of logboek.
5Verwerk en rapporteer — Geef in het rapport een gedetailleerde beschrijving van de aanpak. Verwijs in de resultaten naar concrete observaties en aantallen. Voeg datafiles, turflijsten en observatieoverzichten als bijlage toe.
Voorbeelden van observatieonderwerpen (in FM/events-context)
Bezettingsgraad en beschikbaarheid · Gebruikspatronen van ruimten · Verkeersstromen · Bezoekersgedrag
Koopgedrag consumenten · Plaatskeuze · Onderhoud en schoonmaak · Gebruik van middelen
Samenwerking en interactie · Houding en gedrag · Veiligheid en ergonomie · Afvalscheiding · Energiegebruik
Thema 2 — Zakelijk en visueel communiceren (week 3)
5 doelen van communicatie
- Informeren — de ander iets laten weten
- Overtuigen — de ander iets laten geloven
- Appelleren — de ander iets laten doen
- Instrueren — de ander iets laten kunnen
- Motiveren — de ander iets laten willen
Communicatieanalyse — kernboodschap
Boodschap opstellen: KNCA
Kort — niet langer dan een twitterbericht.
Concreet — gebruik woorden die het publiek kan 'zien'.
Nieuws — bevat iets dat lezers nog niet weten.
Actief — geen hulpwerkwoorden, actieve zinnen.
Concreet — gebruik woorden die het publiek kan 'zien'.
Nieuws — bevat iets dat lezers nog niet weten.
Actief — geen hulpwerkwoorden, actieve zinnen.
Doelgroepanalyse: Wie zijn de lezers? Wat weten ze al? Welke relevante eigenschappen hebben ze?
Kernzin en alineaondersteuning
Kernzin
De zin waarin het onderwerp van de alinea staat én een uitspraak over dat onderwerp wordt gedaan. De meest algemene zin in de alinea — staat meestal als eerste. Dient als smeermiddel tussen de alinea en de rest van de tekst.
Alineaondersteuning
Alles in de alinea behalve de kernzin — alles wat je schrijft ter ondersteuning van de kernzin. Een alinea is het duidelijkst als zij zich beperkt tot één onderwerp.
Overbodige werkwoorden weglaten
| Werkwoord | Fout | Beter |
|---|---|---|
| zullen | We zullen de mogelijkheden gaan inventariseren. | We inventariseren de mogelijkheden. |
| gaan | Morgen gaan we kijken naar de problematiek. | Morgen kijken we naar de problematiek. |
| willen | Ik wil u graag uitnodigen voor ons jubileum. | Ik nodig u graag uit voor ons jubileum. |
| kunnen | Ik kan morgen naar je huisfeest komen. | Ik kom morgen naar je huisfeest. |
Uitzondering: 'zullen' uitdrukt twijfel, 'gaan' geeft een richting aan zonder ander werkwoord, 'willen' geeft iets aan dat je nog niet hebt — dan mag het blijven staan.
Typen alineaondersteuning en verbindingswoorden
| Type | Verbindingswoorden |
|---|---|
| Opsomming | ten eerste, ten tweede, vervolgens, daarnaast, bovendien, tot slot |
| Oorzaak | de oorzaak hiervan is, doordat, daardoor, omdat, namelijk |
| Gevolg | bijgevolg, hieruit volgt, dus, daarom |
| Reden | want, omdat, immers, namelijk, aangezien, vanwege |
| Voorbeeld | bijvoorbeeld, zoals, ter illustratie, dat blijkt uit |
| Voorwaarde | als, indien, wanneer, tenzij, mits |
| Tegenstelling | echter, maar, toch, enerzijds – anderzijds, daar staat tegenover |
| Vergelijking | evenals, eveneens, net als, in vergelijking met |
| Conclusie | kortom, samengevat, met andere woorden, concluderend |
| Tijd | daarna, eerst, intussen, nadat, vervolgens, tot nog toe |
Tekstmodel
1Inleiding (kop) — Wat is de aanleiding? Wat is het doel? Hoe is de tekst opgebouwd? Motiveert de lezer om te lezen.
2Kern (romp) — Meerdere alinea's, elk met één deelonderwerp voortkomend uit de mindmap/tekstplan. Elke alinea geeft antwoord op één deelvraag en bevat een kernzin.
3Slot (staart) — Samenvatting van de boodschap. Pakkende afsluiting.
Doel: niet versimpelen, maar verhelderen.
Beeldtaal — 3 niveaus van beeldwaarneming
Beeldtaal
De combinatie van verbale elementen en visuele elementen (beeldelementen en beelden). Doel: niet versimpelen, maar verhelderen.
1. Gestalttheorie — perceptie
Hoe nemen we beelden visueel waar? Gestaltprincipes beschrijven hoe het oog patronen, groepen en figuren herkent (nabijheid, gelijkenis, sluiting, continuïteit).
Wat zie je?
2. Semiotiek — betekenis
De studie van tekens en symbolen en hun betekenis. Beelden communiceren op meerdere niveaus: het letterlijke (denotatie) en de bijbetekenislaag (connotatie).
Wat betekent het?
3. Retorica — overtuigen
Ethos — uitstraling, geloofwaardigheid, deskundigheid.
Pathos — emotie, verbinden met het publiek.
Logos — feiten, logica, inhoud.
Waarvan overtuigt het?
Elementen van goede beeldtaal
- Doel en doelgroep — duidelijk waarvoor en voor wie
- Kleurgebruik — past bij huisstijl, aantrekkelijk, consistent, goed leesbaar
- Lettertype — past bij huisstijl, aantrekkelijk, consistent
- Indeling — tekstblokken van gelijke omvang, logische uitlijning
- Taalgebruik — geen spelfouten, consistente opsommingen
- Balans — goede verhouding tekst en beeld
- Informatiedichtheid — niet te veel, niet te weinig
- Toegevoegde waarde — verduidelijkt iets, het doel wordt behaald
Thema 3 — Interviewen (week 4 & 5)
Wanneer kiezen voor interviewen?
- Je wil informatie van een specifieke groep mensen
- Het aantal respondenten is overzichtelijk — vuistregel ongeveer 10–25, afhankelijk van onderzoeksopzet en saturatie
- Je bent op zoek naar meningen, overtuigingen of handelswijzen
- Je bent benieuwd naar het 'waarom' en het 'hoe' (niet naar wat of hoeveel)
- Je wilt mensen persoonlijk bevragen
- Je wilt niet vastzitten aan een vast format
- Je bent op zoek naar het herkennen van patronen
- Je wilt niet generaliseren naar een hele groep
Open vs. gesloten interview
Open (ongestructureerd) interview
Start met een vaste open startvraag. Vervolgvragen hangen af van het antwoord van de respondent. Soms gebruik van een topiclijst. Veel ruimte voor persoonlijke inbreng.
Voorbeeld: "Hoe ervaart u het evenement?"
Gesloten (gestructureerd) interview
Vragen staan op voorhand vast. Respondent heeft enkele antwoordmogelijkheden. Weinig ruimte voor persoonlijke inbreng. Sterk gericht op een bepaalde richting.
Voorbeeld: "Is dit de eerste keer dat u dit evenement bezoekt?"
Face-to-face en focusgroep
Focusgroepgesprek
Een gesprek tussen één onderzoeker en een groep respondenten. Respondenten kunnen elkaar aan het denken zetten en inspireren. Risico: dominante groepsleden overheersen; mensen uiten zich minder vrij in het bijzijn van anderen.
LSD-techniek
LSD — Luisteren, Samenvatten, Doorvragen
Een techniek om de regie in het interview te houden en de geïnterviewde te helpen zonder te sturen. Benut actieve luisterhouding, vat regelmatig samen wat gezegd is en stel vervolgens open doorvragen.
Voorbereiding: probleemanalyse naar vraagstelling
1Literatuurverkenning — verken het 'probleem' via bronnen
2Stakeholderanalyse — analyseer belangen en invloed van betrokkenen
3Interne en externe analyse — op basis van bronnen
4Doelstelling en vraagstelling — formuleer het doel en de onderzoeksvraag. Hoe beter de probleemanalyse, hoe makkelijker de juiste vragen stellen.
5Doelgroepverkenning — wie komen op dit event af? Categoriseer de doelgroep.
Topiclijst opstellen
Topiclijst
Een lijst met thema's die tijdens het interview aan bod moeten komen. Dient als leidraad zodat alle thema's worden besproken zonder dat het een verhoor wordt.
1Stel voor en verklaar het doel
2Categoriseer onderwerpen in logische thema's
3Zorg voor logische opbouw: hoofdtopic → subtopics
4Sluit af met bedankje en ruimte voor aanvullingen
Aanpassen: na oefening of feedback verwijder je wat niet werkt en voeg je toe wat mist. Controleer de logische opbouw.
Dilemma's bij interviewen
- Interview is vaak een statisch spel van vraag-antwoord
- Belang van gegevensverzameling ligt alleen bij de onderzoeker
- Lastig om structuur te houden — gesprek gaat alle kanten op
- Uitwerken kost veel tijd: transcriberen en analyseren in labels
- Member check — goedkeuring van de respondent komt vaak pas achteraf
Post-it methode
Post-it methode
Een interviewtechniek waarbij de geïnterviewde zelf de analyse uitvoert door trefwoorden op post-its te schrijven en te ordenen. Zo worden transcripten overbodig en krijgt de onderzoeker direct gestructureerde data.
Aanpak
1Houd een interview zoals gebruikelijk — zelfde voorbereiding
2Leg uit dat je het gesprek af en toe onderbreekt voor reflectie
3Vraag bij onderbreking om het gesprek samen te vatten in trefwoorden op post-its — help niet, stel eventueel open vragen
4Orden aan het einde samen alle post-its tot een schema
Opbrengst
- Schema van trefwoorden (op post-its) die door de geïnterviewde in verband zijn gebracht
- Mondelinge toelichting van de geïnterviewde bij het schema
- Aantekeningen van de onderzoeker tijdens en na het interview
- Opname en eventuele uitwerking van het totale interview
Voordelen en nadelen
| Voordelen | Nadelen |
|---|---|
| Geen transcripten nodig | Vereist ervaring van de interviewer |
| Controlemiddel over inhoud tijdens het interview | Onderbrekingen halen vaart uit het gesprek |
| Betere essentie door analyse tijdens het interview | Duurt langer dan een 'normaal' interview |
| Structuur in het interview |
Thema 4 — Enquêteren (week 6 & 7)
Kwalitatief vs. kwantitatief (herhaling)
| Kwalitatief | Kwantitatief |
|---|---|
| Interviews | Vragenlijsten / enquêtes |
| Mondeling | Schriftelijk of mondeling |
| Inductief | Deductief |
| Respondent bepaalt antwoorden | Onderzoeker bepaalt antwoorden vooraf |
| Vraag naar 'WAAROM' | Vraag naar 'WAT' of 'HOEVEEL' |
| Open vragen | Gesloten vragen |
| Kleine 'n', patronen herkennen | Grote 'n', generaliseren |
Combinatie: triangulatie — beide methoden combineren zodat ze elkaar valideren.
Operationaliseren
Operationaliseren
Een abstract begrip meetbaar maken door het op te splitsen in dimensies, indicatoren en enquêtevragen. Gebruik bronnen bij het opstellen van een operationaliseringsschema.
1Begrip — het abstracte concept (bijv. 'culturele belangstelling')
2Dimensie — deelaspect van het begrip (bijv. 'bezoek theater', 'lezen')
3Indicator — concreet observeerbaar gegeven (bijv. 'hoe vaak', 'soort voorstelling')
4Enquêtevraag — de daadwerkelijke vraag in de vragenlijst
Antwoordcategorieën
- Één keuze — respondent kiest één antwoord (bijv. leeftijdscategorie)
- Meerdere keuzes — respondent kan meerdere opties aanvinken
- Schaal (tegenstellingen) — respondent geeft positie aan op een schaal (bijv. mooi — lelijk)
- Open — respondent formuleert zelf een antwoord (gebruik spaarzaam bij enquêtes)
Zorg voor zoveel mogelijk gesloten vragen bij enquêtes — open vragen maken dataverwerking onnodig tijdrovend.
Meest gemaakte fouten bij enquêtes
- Suggestieve vragen — duw de respondent niet in een richting ("Vindt u ook niet dat…")
- Dubbele vragen — stel niet twee dingen tegelijk ("Vindt u de service en de prijs goed?")
- Dubbele ontkenningen — vermijd lastig te ontcijferen formulering ("Bent u het er niet mee eens dat…")
- Slechte antwoordopties — te weinig keuzes, niet dekkend, of tegenstrijdige opties
- Ontbrekende inleiding — respondent weet niet waar de enquête over gaat
- Verkeerde doelgroep — vragen of taal sluiten niet aan bij de respondenten
- Te veel open vragen — verwerking van data kost onnodig veel tijd
Verwerken van data
Presentatievormen
- Tabel — overzichtelijk voor meerdere variabelen naast elkaar
- Grafiek — visuele weergave van verdeling (staaf, cirkel, lijn)
Centrummaten
Geven een indicatie van het midden van de dataverzameling.
- Gemiddelde — som van alle waarden gedeeld door het aantal
- Mediaan — middelste waarde bij gesorteerde reeks
- Modus — meest voorkomende waarde
Validiteit en betrouwbaarheid
Validiteit — meet je wat je wil meten?
Je onderzoek is valide als het instrument daadwerkelijk meet wat je wilt meten, bij de juiste doelgroep, met de juiste steekproef en een goede operationalisatie.
Validiteit borgen
- Gebruik een gevalideerd (bewezen) instrument
- Baseer de vragenlijst op eerder onderzoek
- Laat de enquêtevragen door iemand anders controleren
- Houd een proefenquête — begrijpt de respondent de vragen?
- Benader de juiste doelgroep met een representatieve steekproef
Wanneer is je onderzoek niet valide?
- Selecte steekproef (bijv. nationale vraag beantwoord met enquête op middelbare school)
- Tevredenheidsonderzoek uitgevoerd door de CEO
- Suggestieve vraagstellingen ("Waarom vindt u Nijmegen zo'n fijne stad?")
- Vragenlijst die niet meet wat je wilt weten
- Slechte operationalisatie van begrippen
Betrouwbaarheid — vrij van toevallige fouten?
Kwantitatief: levert herhaling van het onderzoek hetzelfde resultaat? (voldoende respondenten?)
Kwalitatief: heeft de onderzoeker niet teveel gestuurd? Is het onderzoek objectief en zijn de data goed vastgelegd en geanalyseerd?
Kwalitatief: heeft de onderzoeker niet teveel gestuurd? Is het onderzoek objectief en zijn de data goed vastgelegd en geanalyseerd?
Betrouwbaarheid borgen
- Grote steekproefomvang — hoe groter, hoe betrouwbaarder
- Testen en hertesten — herhaal het onderzoek
- Peer-examination — laat resultaten door iemand anders controleren
- Triangulatie — combineer meerdere onderzoeksmethoden
Wanneer is je onderzoek niet betrouwbaar?
- Onderzoek naar alle Nederlanders met slechts 20 respondenten
- Respondent weet het antwoord niet en vult maar wat in
- Te lange vragenlijst — respondenten haken af
- Iemand interviewen in aanwezigheid van anderen (sociaal wenselijke antwoorden)
Thema 5 — Steekproef en data-analyse
Steekproefgrootte bij enquêtes
Voor een representatieve steekproef geldt de standaardformule:
n = (Z² × p × (1−p)) / e²
// n = benodigde steekproefgrootte
// Z = z-score bij gewenst betrouwbaarheidsniveau
// 1,96 (95% — meestal gebruikt)
// 2,58 (99%)
// p = verwachte spreiding (onbekend → 0,5 = max)
// e = foutmarge (bijv. 0,05 = 5%)
Voorbeeld
Je wilt weten hoe tevreden medewerkers zijn met de catering. 95% betrouwbaarheid (Z=1,96), p=0,5 (geen voorkennis), foutmarge 5%.
n = (1,96² × 0,5 × 0,5) / 0,05² = (3,84 × 0,25) / 0,0025 ≈ 385 respondenten.
n = (1,96² × 0,5 × 0,5) / 0,05² = (3,84 × 0,25) / 0,0025 ≈ 385 respondenten.
Bij een eindige populatie corrigeer je: n_corr = n / (1 + (n−1)/N), waarbij N de totale populatie is. Voor een organisatie van 200 medewerkers wordt n_corr aanzienlijk lager.
Soorten steekproef
- Aselect (random) — elk lid van de populatie maakt evenveel kans. Best voor representativiteit.
- Selecte steekproef — onderzoeker kiest gericht. Sneller, maar niet generaliseerbaar.
- Gestratificeerd — populatie verdelen in groepen (strata: leeftijd, afdeling) en in elk stratum aselect trekken.
- Cluster — eerst clusters trekken (bijv. afdelingen), daarbinnen alle leden onderzoeken.
Kwantitatieve data-analyse
| Maat | Wat het zegt | Wanneer |
|---|---|---|
| Gemiddelde | Som / aantal | Symmetrische verdeling, geen uitschieters |
| Mediaan | Middelste waarde na sorteren | Bij uitschieters of scheve verdeling |
| Modus | Meest voorkomende waarde | Bij categorische data |
| Standaarddeviatie | Spreiding rond het gemiddelde | Hoe consistent zijn de antwoorden? |
| Frequentie % | Aandeel per categorie | Bij meerkeuzevragen |
Visualiseer met staafdiagrammen, histogrammen of boxplots. Excel of SPSS volstaan voor HBO-onderzoek.
Kwalitatieve data-analyse — coderen
Bij interviews en open vragen gebruik je drie analyserondes:
- Open coderen — fragment voor fragment label geven (één begrip of zin per code).
- Axiaal coderen — codes groeperen in thema's of categorieën die bij elkaar horen.
- Selectief coderen — kernthema's destilleren die antwoord geven op de onderzoeksvraag.
Tools: een Excel-codeboek volstaat; ATLAS.ti of NVivo zijn handig bij grote datasets. Belangrijk: leg het codeboek vast (welke code betekent wat), zodat een tweede onderzoeker dezelfde uitkomst zou krijgen — dat is je betrouwbaarheidsbewijs.
Triangulatie
- Methode-triangulatie — combineer interview + observatie + enquête.
- Bron-triangulatie — meerdere bronnen vergelijken (managers, medewerkers, klanten).
- Onderzoeker-triangulatie — twee onderzoekers analyseren onafhankelijk; vergelijk uitkomsten.
Wanneer meerdere methoden of bronnen wijzen op hetzelfde resultaat, neemt de geloofwaardigheid van je conclusie toe.